Devam Eden Kurum İçi Projelerimiz
1. Proje: Ord. Prof. Dr. Aydın SAYILI Külliyatı (2008-)
Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’nın muhtelif yayın organlarında yer almış kitap, makale ve tebliğ gibi yayınlarının bir külliyat hâlinde toplu hâlde bir araya getirilmesi projesidir.
Atatürk tarafından lise yıllarında keşfedilip eğitimini tamamlamak üzere devlet bursuyla yurt dışına gönderilen Aydın Sayılı, dünyada “bilim tarihi” üzerine doktora derecesi alan ilk bilim insanı olarak literatüre geçmiştir. Yurda dönüşünden itibaren uzun yıllar Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde çalışmış, emekli olduktan sonra da hayattan ayrıldığı 1993 yılına kadar Atatürk Kültür Merkezinin “Kurucu Başkanı” olarak hizmet vermiştir. Kurumumuz, bugün 5 TL arkasında resmi bulunan ve geniş kitlelerce yeni yeni tanınmaya başlayan Sayılı’nın kaleme aldığı eserleri 2008 yılından bu yana “Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı Külliyatı” dizisinde yıllara yayarak cilt cilt yayımlamaktadır.
Proje Çıktıları:
Atatürk ve Bilim (1. Baskı: 2009 – 2. Baskı: 2021)
Atatürk Kültür Merkezi Kurucu Başkanı Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’nın Türk bilim tarihine yönelik araştırmaları, 20. Yüzyılın ortalarından sonlarına uzanan süreç içerisinde yerleşik inançların yeniden sorgulanmasını ve değiştirilmesini gerektirecek büyük bir birikime ulaşmıştı. Ancak bunları dile getiren makalelerin çeşitli dergilerde yayımlanmış olması, araştırmacıları ve okuyucuları büyük bir sıkıntı içine soktuğundan, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Aydın Sayılı’nın makalelerinin konularına göre tasnif edilerek yeniden yayımlanmasının yararlı olacağını düşünmüş ve bu çerçevede yapılan çalışmalar sonrasında “Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı Külliyatı”nın birinci cildi olarak toplam 9 makaleden oluşan “Atatürk ve Bilim” cildi, bilim ve kültür dünyasının ilgisine sunulmuştur.
Hayatta En Hakiki Mürşit İlimdir (1. Baskı 2010 – 2. Baskı 2021)
Bilim tarihini ülkemizde akademik bir disiplin hâline getiren Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’nın anılan külliyatta yayımlanan ikinci kitabıdır. Eser sekiz bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde ilmin bazı özellikleri, ikinci bölümde ilmin ilerlemesi, üçüncü bölümde ilmi ilerlemenin tahlili, dördüncü bölümde değişme ve değişmeye karşı mukavemet, beşinci bölümde cemiyetin ilim üzerindeki etkileri, altıncı bölümde ilim ve teknoloji, yedinci bölümde ilmin insan ihtiyaçlarına uygulanması, sekizinci bölümde ilme karşı yöneltilen tenkitler, sonuç bölümünde ise ilim, medeniyet ve kültür konusunda bilgiler verilmiştir.
Kopernik ve Anıtsal Yapıtı / Copernicus and his Monumental (2012)
Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı Külliyatı’nın üçüncüsüdür. Bu eserde, UNESCO Türkiye Millî Komisyonu tarafından 1973’te Nikola Kopernik (1473-1973) adlı kitapta yayımlanan Sayılı’nın uzun makalesi yer almıştır. Kopernik’in doğumunun 500. Yıldönümü münasebetiyle Kopernik’in hayatı ve bilime katkısı anlatılır.
The Observatory in Islam And Its Place in The General History Of The Observatory (2016)
Bilim tarihinin bütün dallarıyla ilgilenen Aydın Sayılı, öğrencilik yıllarından itibaren özellikle astronomi alanında yoğunlaşmış ve 1960 yılında yayımladığı The Observatory in Islam an Its Place in the General History of the Observatory adlı eseri ile bir başyapıt ortaya koymuştur. Astronominin İslam uygarlığındaki yerini ve önemini gösteren kitap, aynı zamanda astronomi ve bilim tarihi çalışmalarında sıkça başvurulan temel kaynaklardan biridir. İngilizce hazırlanan ve diğer dillere de çevrilen çalışma, sadece Türkiye’de değil, ABD ve Kuveyt gibi başka ülkelerde de yayımlanmıştır. Eser, Kurumumuzun yayımladığı Aydın Sayılı Külliyatı dizisinin dördüncü kitabıdır.
Bilim ve Öğretim Dili Olarak Türkçe (2019)
Sayılı, uygarlığının en güçlü taşıyıcısı olarak dili görmekteydi. Ona göre Türk dilinin öz varlığını ve benliğini korumak ve geliştirmek, bu dilin asıl sahipleri olan bizler için bir zorunluluktur. Bu eser, bilim, kültür ve öğretim dili olarak Türkçenin, anlatı yollarının çeşitliliği ve özgünlüğü bakımından dünyanın en olağanüstü yetenekte ve güzellikte bir dil olduğunu hepimize bir kez daha hatırlatması açısından büyük bir öneme sahiptir.
Bu yayınlarla birlikte, Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı’nın bilim tarihçiliğine getirdiği bütüncül yaklaşım, Türk bilim geleneğinin dünya bilim tarihi içerisindeki konumunu ortaya koyan temel referans eserler aracılığıyla araştırmacıların istifadesine sunulmuştur.
Külliyat çalışmaları, 2026 yılı itibarıyla üç yeni cildin tamamlanmasıyla önemli bir aşamaya daha ulaşacaktır.
- Türkler ve Bilim – Cilt VI
- Hârezmî – Cilt VII
- Beyrûnî – Cilt VIII
2. Proje: Osmanlılarda Bilim ve Teknoloji (2012-)
Araştırma-İnceleme dizisi kapsamında Osmanlı dönemi bilim ve teknoloji alanındaki gelişmelerin araştırılıp dönemsel olarak incelenmesi ve literatüre bilimsel katkı sağlanması amacıyla Prof. Dr. Melek DOSAY GÖKDOĞAN tarafından Osmanlılarda Bilim ve Teknoloji isimli seri 4 cilt olarak düşünülmüştür. (Dönemler 100 yıllık periodlarda ele alındığından planlanan 4 ciltten fazla olabileceği düşünülmektedir.)Her iki eserin basımını müteakip 3. ve 4. Ciltler için yeni bir sözleşme imza edilecektir.
- Cilt Fatih Sultan Mehmet Devrine Kadar
- Cilt İstanbul’un Fethinden 16. Yüzyıl sonlarına Kadar
- Ali Kuşçu Dönemi
- Piri Reis Dönemi
- Takiyyüdin Dönemi
- Cilt yüzyıl sonlarından 17. yüzyıl ve 18yüzyıl sonlarına kadar
- Katip Çelebi Dönemi
- Evliya Çelebi Dönemi
- İbrahim Müteferrika Dönemi
- Gelenbevi İsmail Efendi Dönemi
- Cilt yüzyıl sonlarından 20. Yüzyılın ortalarına kadar
- Hoca İshak Efendi Dönemi
- Münif Paşa Dönemi
- Salih Zeki Dönemi
Osmanlılar’da Bilim ve Teknoloji Cilt I
Osmanlı bilimi ve teknolojisinin kuruluş dönemi, ana çizgileriyle betimlenmiş ve özgün metinler ışığında Osmanlı bilim tarihi yeni bir bakış açısıyla sunulmuştur. Osmanlı bilimsel ürünleri incelenirken, bunların Antik Çağ’daki kaynakları da yeri geldikçe çerçeve bilgisi mahiyetinde verilmiştir. Her ana bölümün sonunda yer alan Doğu-Batı başlıklı kısımlarda, incelenen dönemde Avrupa’da ve Batı İslâm Dünyasında ortaya çıkan önemli gelişmeler hatırlatılmıştır. Böylelikle, “Osmanlı Uygarlığı” olarak anılan bu kendine özgü medeniyetin bilimsel karakteri ortaya konmaya çalışılmıştır.
Osmanlılar’da Bilim ve Teknoloji Cilt II
Bu cilt, 15. Yüzyılın ikinci yarısı (İstanbul’un fethi ile başlar) ile 16. Yüzyılın sonuna kadar uzanan dönemde Osmanlılarda ortaya konan ilmi ve teknik çalışmalar, ilim kurumları, padişahların ilim adamlarıyla ilişkileri vb. konuları içermektedir.
Bu seride, ilke olarak 50 yıllık dönemler göz önüne alınarak değerlendirme yapıldığından, bu ciltte üç dönem bulunmaktadır.
İlk dönem, 15. Yüzyılın ikinci yarısı “Ali Kuşçu” Dönemi başlığı altında Fatih Sultan Mehmed zamanındaki bilginler, Osmanlı ordusunda kullanılan silahlar ve topçuluk sanatı, Fatih Külliyesi, Osmanlı düşüncesini etkileyen filozoflar, mütekellimler ve mutasavvıflar, Endülüslü bilginler ve sanatçılar, matbaanın Osmanlıya girişi gibi konuları kapsamaktadır.
İkinci dönem, 16. Yüzyılın birinci yarısı “Piri Reis Dönemi” olarak adlandırılmıştır. Bu dönemde yetişen bilginler, Osmanlı denizciliği, Barbaros kardeşler, Kanuni medreseleri gibi konuları ihtiva eder.
Üçüncü dönem 16. Yüzyılın ikinci yarısı “Takiyüddin Dönemi” başlığı altında kahve ve kahvehaneler, felsefe (Fuzuli, Birgivi Mehmed Efendi), coğrafya ve coğrafya bilginleri (Seydi Ali Reis), Takiyüddin ve İstanbul Rasathanesi, Kâtip Çelebi gibi konuları içermektedir.
Her dönemin sonunda Batı ile kısa bir mukayese bulunmaktadır.
Osmanlılar’da Bilim ve Teknoloji Cilt III
Birinci dönem 17. Yüzyılın ilk yarısı, “Kâtip Çelebi Dönemi” başlığı altında ele alınmıştır. Kâtip Çelebi, Koçi Bey ve Risalesi, Şemseddin İtaki, Şirvani, Hayatizâde Mustafa Fevzi, Emir Çelebi, Nuh ibn Abdülmennan, Ahmed ibn Kâsım el-Endelüsi gibi bilgin ve düşünürler ile bilimsel devrimi gerçekleştiren Batı’nın ilmi başarılarıyla mukayese gibi konular incelenmiştir.
İkinci dönem 17. Yüzyılın ikinci yarısı “Evliya Çelebi Dönemi” başlığı altında toplanmış ve Cevri Çelebi ve Melhame’si, Tezkireci Köse İbrahim Efendi, Ali Ufkî Bey ve musikisi, Hezarfen Ahmed Çelebi gibi konular Batı ile mukayeseli olarak işlenmiştir.
Üçüncü dönem 18. Yüzyılın birinci yarısı “İbrahim Müteferrika Dönemi” olarak adlandırılmış ve Cantemir ve Türk musikisi, Fener Rum Akademisi, Nâbi ve bilim anlayışı, Türklerde çiçek aşısı ve Avrupa’ya etkisi, Mühendishanelerin kuruluşu, masonluk, İbrahim Müteferrika ve matbaa, Lale Devri âlimleri, Tertib el-Ulum, Humbaracı ocağı ve humbarahane, Askeriye ve çağdaş bilim, Kâğıt fabrikaları gibi konular incelenmiştir.
Dördüncü dönem 18. Yüzyılın ikinci yarısı “Gelenbevi İsmail Efendi Dönemi” başlığı altında toplanmıştır. Otomatlar, Baron de Tott ve topçuluk, Erzurumlu İsmail Hakkı,
Gelenbevi’nin bilimsel çalışmaları, Sünbülzâde Vehbi ve nasihatnâmesi, Mühendishane baş hocaları, Batı ile mukayese gibi konular incelenmiştir.
Osmanlılarda Bilim Ve Teknoloji Cilt IV
İlk dönem 19. Yüzyılın birinci yarısı “Hoca İshak Efendi Dönemi” başlığı altında incelenmiştir. Tercüme Odası, Türk vapurları, gazete ve dergiler, modern bilimlerin girişi, bilim adamları gibi konuları ihtiva eder.
İkinci dönem 19. Yüzyılın ikinci yarısı “Münif Paşa Dönemi” başlığı altında incelenmiştir. Rasathane-i Amire, jeoloji bilimi, yeni açılan okullar, Kırımlı Aziz Bey, Münif Paşa, Hoca Tahsin Efendi, çay, bir bilim ailesi: İbrahim Edhem Paşa ve çocukları, yazarlar ailesi: Ali Sedad Bey ve kardeşleri, mantık ve felsefe incelemeleri, çeşitli alanlardaki bilim adamlarının çalışmaları gibi konuları kapsamaktadır.
Üçüncü dönem 20. Yüzyılın birinci çeyreği “Salih Zeki Dönemi” başlığı altında toplanmıştır. Türkçe sözlük çalışmaları, askeri müze, edebi ve felsefi akımlar, Salih Zeki ve kitapları, öğrencileri, son dönem Osmanlı bilim adamları gibi konular ve Batı ile mukayese yer almaktadır.
